İnsan sağlığını etkileyen etmenler nelerdir?

Konusu 'Soru ve cevaplar' kategorisindedir ve webkolik tarafından 11 Ekim 2013 başlatılmıştır.

  1. webkolik Süper moderatör Yönetici Süper Moderatör

    Katılım:
    17 Şubat 2012
    Mesajlar:
    3.023
    Sağlığı Etkileyen Etmenler nelerdir

    İnsan sağlığını etkileyen etmenler; bünyesel, çevresel, sosyoekonomik ve kültürel olmak üzere dört gruba ayrır. Şimdi bu etmenleri sırasıyla inceleyelim.

    A. Bünyesel Etmenler

    Bünyesel etmenler, bireyin vücudu ile ilgili genetik, hormonal ve metabolik bozuklukları kapsar. Genetik bozukluklar, kalıtım yoluyla anne ve babadan geçen hastalıklardır.
    Bunlar, gen veya kromozomlarda meydana gelen değişikliklerden kaynaklanır. Örneğin balık pulluluk, Down (davn) sendromu ve yapışık parmaklılık genetik bozukluklardandır. Vücudumuzda hormon salgılayan dokuların normalden az ya da fazla çalışması da hormonal bozukluklara yol açar. Örneğin tiroit bezinin düzensiz çalışması sonucu guatr ve pankreasın düzensiz çalışmasına bağlı olarak şeker hastalığı (diyabet) oluşur. Böbrek taşlarının oluşması ve protein fazlalığından kaynaklanan gut hastalığı da metabolik bozukluklara örnek verilebilir.

    B. Çevresel Etmenler

    İnsan dışındaki her şey çevre kapsamına girer. O hâlde çevresel etmenler için "Diğer canlılar veya fiziksel çevre gibi insan sağlığı üzerindeki dış etkenlerin bütünüdür." diyebiliriz. İnsan, sağlıklı bir yaşam sürdürmek için su, yiyecek, barınak vb. gereksinimleri nedeniyle çevreye bağımlıdır.
    Örneğin temiz havanın astım, kronik bronşit gibi hastalıkları önlemede rolü vardır. Ayrıca bitkilerden elde edilen ilaçlar, mikroorganizmalardan elde edilen antibiyotikler de çevresel etmenlerin sağlık üzerindeki olumlu etkilerindendir. Diğer taraftan çevresel etmenler, bazı hastalıkların ortaya çıkışına ya da var olan bir hastalığın artmasına da neden olabilir. İnsan sağlığını etkileyen çevresel etmenler; fiziksel, biyolojik ve kimyasal olmak üzere üç gruba ayrılır. Şimdi bu çevresel etmenleri sırasıyla inceleyelim.

    1. Fiziksel Etmenler

    Gürültü, radyasyon, ısı, ışık, su ve iklim şartları sağlığı etkileyen fiziksel etmenlerin başlıcalarıdır.
    Rahatsız edici ses ve sesler topluluğu olarak tanımlanabilen gürültünün en yaygın kaynaklarından biri de trafikteki motorlu araçlardır. Ayrıca yol, bina yapım çalışmaları, sanayi tesislerinde kullanılan alet ve ekipmanlar, ev aletleri, eğlence yerleri, açık havada yapılan reklam faaliyetleri gürültüye neden olan faktörlerdendir. Gürültünün insan sağlığı üzerinde pek çok
    olumsuz etkisi belirlenmiştir. Sinir sistemi, işitme bozuklukları, stres, kulak çınlaması ve uyku bozuklukları bu olumsuz etkiler arasında sayılabilir. Cep telefonları, mikrodalga fırınları gibi elektronik aletler, elektromanyetik dalgalar şeklinde radyasyon yayarlar. Radyasyon, hücrelerin genetik yapılarında bozulmalara yol açarak insan sağlığını olumsuz etkileyebilir. Yaşamımızda büyük yer alan elektronik aletlerin yaydığı radyasyonun olumsuz etkileri henüz tam olarak anlaşılamasa da kanser gibi ölümcül hastalıklara neden olduğu bilinmektedir.
    Yaşanılan çevrenin ısısı, ışık alıp almaması, kullanma sularının durumu ve iklim koşulları da insan sağlığını etkiler. Örneğin içme sularının temiz kaynaklardan sağlanması ve temiz ortamlarda saklanması insan sağlığı için olmazsa olmazlardandır. "Güneş girmeyen eve doktor girer." atasözü fiziksel etmenlerden olan güneş ışığının önemini vurgulamaktadır

    2. Biyolojik Etmenler


    İnsanın çevresinde bulunan bütün canlılar ve bu canlılara ait ürünler biyolojik etmenleri oluş*turur. Mikroorganizmalar, vektörler, mantarlar, alerjenler, hayvansal ve bitkisel zehirler biyolojik etmenlerdendir. Mikroorganizma, çıplak gözle görülemeyecek kadar küçük olup ancak mikroskop ile görülebilen organizmaların genel adıdır. Bunların bir kısmı insan sağlığı için faydalıdır. Örneğin kalın bağırsakta yaşayan bazı bakteriler, insan vücudu için gerekli olan B ve K vitaminlerini üretir. Bir kısım mikroorganizmalar ise insan sağlığı için oldukça zararlıdır. Çocuğun boğazının şişmesine neden olan kabakulak, mikroorganizmalardan kaynaklanan hastalıklara örnek verilebilir. Zararlı mikroorganizmalara patojen adı verilir. Dizanteri, boğmaca, zatürre, verem, tifo gibi hastalıkların etkeni olan bakteriler ise bu gruba girer. Patojen mikroorganizmalar, insan vücuduna içme suları, iyi yıkanmamış meyve ve sebzeler, solunan hava ya da vektör adı verilen taşıyıcı canlılar yoluyla girebilir. Vektörler, patojen mikroorganizmaları bünyesinde barındıran ve bunların insan ya da hayvanlara taşınmasına aracılık eden canlılardır. Kan emen sinekler, bitler, pireler, keneler ile fareler ve sıçanlar insan sağlığını tehdit eden en yaygın vektörlerdendir.
    Genellikle vektörlerin ısırması ya da kan emmesi ile hastalık etkeni, insan ya da hayvana geçer. Örneğin sıtma etkeni olan mikroorganizma bir tür sivrisinek ile Kırım Kongo kanamalı ateşine neden olan virüs, fotoğraf 1.9'da örneği verilen bazı kene türleri ile taşınır.
    Mantarlar, bir veya çok hücreli canlılardır. Küf mantarları, maya mantarları gibi mikroskobik veya şapkalı mantarlar gibi makroskobik çeşitleri vardır. Birçok maya mantarı ekmek, peynir gibi besinlerin mayalanmasında kullanılır. Bazı küf mantarı türleri antibiyotik üretiminde kullanılır ve insan sağlığı için faydalıdır. Birçok küf mantarı ise açıkta bırakılan besinler üzerinde üreyerek zehirli maddeler üretir ve gıda zehirlenmelerine neden olabilir.
    İnsanlarda mantar hastalıklarına neden olan mikroskobik mantarlar da bulunmaktadır. Bunlar vücudun el, ayak, saçlı deri kısımlarında üreyerek kaşıntı, kızarıklık, pul pul dökülme gibi çeşitli belirtilere yol açar. Bu belirtilerin verdiği rahatsızlıkların yanı sıra mantar hastalıkları bazen başka hastalıklara da yol açabilir. Örneğin mantarların neden olduğu kaşınma sonrası deride yaralar açılması başka hastalık etkenlerinin vücuda girişine neden olabilir.
    Mantar hastalıkları, terlik, saç fırçası, çorap, havlu gibi kişisel eşyaların ortak kullanımı veya banyo, havuz, hamam vb. ortak kullanım alanlarından bulaşabilir. Bu nedenle kişisel temizlik eşyalarının ortak kullanılmaması, mantar bulaştığı düşünülen eşyaların dezenfekte edilmesi gerekir. Ayrıca bu hastalıklardan korunmak için vücudun, özellikle parmak araları, üreme organlarının temiz ve kuru tutulması gerekir. Şapkalı mantarlardan bazıları kültüre alınarak yetiştirilir ve önemli bir besin maddesidir. Ancak şapkalı mantarların birçok türü oldukça zehirlidir. Bunların doğadan toplanması ve yenilmesi ölümcül zehirlenmelere yol açabilir.Ülkemizde de yetişen zehirli bir mantar türü görülmektedir. Zehirli ve zehirsiz mantarlar birbirine çok benzer. Bu nedenle besin olarak kültür mantarları tercih edilmelidir.

    3. Kimyasal Etmenler

    Hava kirliliği, gıda katkı maddeleri ve kanserojen maddeler insan sağlığını bozan kimyasal etmenlerdendir. Hava kirliliği, havadaki karbonmonoksit, kükürtlü bileşikler gibi kirleticilerin insan sağlığını tehdit eden miktar ve yoğunluğa ulaşmasıdır. Eevlerin bacalarından çıkan gazlar hava kirliliğinin başlıca nedenlerindendir. Kirli hava, insanlarda özellikle akciğer kanseri, astım gibi hastalıkların en önemli sebeplerindendir.
    Gıda katkı maddeleri, normal koşullarda tek başına tüketilmeyen gıdanın üretilmesi, ambalajlanması, taşınması vb.aşamalarda yapısının, tadının, kokusunun ve diğer niteliklerinin korunması amacıyla kullanımına izin verilen maddelerdir. Bu maddeler, günümüzde en çok tartışılan ve endişe yaratan kimyasal etmenlerdendir. Bunlardan birçoğunun kanserojen etkisi belirlenmiş ve kullanımı yasaklanmıştır. Yapılan bilimsel araştırmalar sonucu kalp damar hastalıkları, astım, migren ve hiperaktiviteye neden olabilecekleri belirlenmiştir. Bu maddelerin yasaların belirlediği şekilde ve miktarda kullanılması, sağlık üzerindeki olumsuz etkilerini en az seviyeye indirecektir. Kanserojen maddeler, hücrenin genetik yapısında değişime yol açarak kansere neden olabilme kapasitesindeki maddelerdir. Daha önce değindiğimiz gıda katkı maddelerinin yanı sıra, sigara dumanı, böcek öldürücü ilaçlar, tarım ilaçları, cıva, kurşun gibi ağır metaller kanserojen etkisi bilinen maddelerin başlıcalarıdır. Kanserojen maddelerin sağlık üzerindeki olumsuz etkileri bünyesel faktörlere, kanserojen maddeye maruz kalma süresine ve vücuda alınan kanserojen madde miktarına göre değişmektedir.

    C. Sosyoekonomik Etmenler

    Sosyoekonomik etmenler, bir insanın ya da ailenin meslek, eğitim seviyesi, yaşam koşulları, konut sahipliği ve konutun fiziki şartları gibi faktörlerden kaynaklanan etmenlerdir. Ekonomik gelir, sosyoekonomik göstergelerden biridir. Kişilerin gelir düzeyleri, sağlıklı yaşam koşullarına, sağlıklı gıdaya ve sağlık hizmetlerine ulaşmada önemli bir araçtır. Bu nedenle gelir düzeyi, sağlığı etkileyen önemli bir etmendir. Diğer önemli bir sosyoekonomik etmen olan eğitim ise sağlık bilinci oluşturarak davranış değişikliğine yol açar. Sağlıklı beslenme konusunda bilinçli ailelerde beslenme yetersizliği gibi nedenlere bağlı hastalıkların görülme olasılığı azdır.
     

Sayfayı Paylaş