Birleşik Kelimeler Hakkında Kısa Bilgi

Konusu 'Ödevmatik' forumundadır ve Ayaz tarafından 27 Mayıs 2013 başlatılmıştır.

  1. Ayaz

    Ayaz

    Katılım:
    25 Aralık 2012
    Mesajlar:
    1.118
    Birleşik Kelimeler Hakkında Genel Bilgi

    Bir kavramı karşılamak üzere, iki ya da daha çok sözcükten oluşan öğelere bileşik sözcük denir. Bileşik sözcüklerin çoğu ad soyludur: "Ad, zamir, sıfat, zarf, edat, bağlaç, ünlem."
    Bileşik sözcük biçiminde eylemler de vardır.

    Bileşik sözcükler üç yolla oluşur:
    A) Anlam Kayması
    B ) Ses Kayması
    C) Tür Kayması

    A) Anlam kayması yoluyla oluşan ad bileşikleri bitişik, eylem bileşikleri herhangi bir ses olayı yoksa ayrı yazılır:
    1- Ad Bileşikleri: Kuşüzümü, balkabağı, kafatası, başvuru
    2- Eylem Bileşikleri: Ayağını kaydırmak, kafası kızmak, tepesi atmak

    B ) Ses değişmesiyle oluşan bileşik sözcükler bitişik yazılır:
    Bileşik sözcükler oluşurken, sözcüklerin ünlüleri kaynaşabilir, ünlülerden biri ya da bir ses öbeği düşebilir, bir ünsüz türeyebilir ya da başka bir ünsüze dönüşebilir:
    cuma+ertesi
    cumartesi("e" düşmüştür.)
    güllü+aş güllaç("ü" düşmüş, "ş"de "ç" olmuştur.)
    kayın+ana kaynana("ı" düşmüştür.)
    pazar+ertesi
    pazartesi("er" ses öbeği düşmüştür.)
    pek+iyi peki("yi" ses öbeği düşmüştür.)
    his+etti hissetti("s" ünsüzü türemiştir.)
    hasta+hane
    hastane("ha" öbeği düşmüştür.)
    bahis+oldu bahsoldu("i" ünlüsü düşmüştür.)

    UYARI: Farsça "hane" sözcüğüyle birleşen sözcükler;

    a) Ünsüzle
    bitiyorsa, "hane" sözcüğü (birkaç sözcük dışında, örneğin: Tersane) eksiksiz birleşir: Balıkhane, rasathane, baruthane, darphane, dershane
    b) Ünlüyle bitiyorsa, "hane"
    sözcüğünün ilk hecesi (birkaç sözcük dışında, örneğin: Boyahane) eksiksiz düşer: Eczane, hastane, pastane

    C) Sözcük türü kaymasıyla oluşan bileşik sözcükler bitişik yazılır:
    Bileşiği oluşturan sözcüklerden birinin ya da ikisinin türünün kayması ile oluşan bileşiklerdir: Şıpsevdi, dedikodu, biçerdöver, akarsu,hanımeli, imambayıldı, vurdumduymaz iki sözcük fiilken,
    tür değiştirerek isim olmuştur. Tür kaymasıyla oluşan bileşiklerde aynı zamanda anlam kayması da görülebilir.
    UYARI: Eylem anlamlı bileşikleri:
    a) Yardımcı eylemle oluşanlarda bir ses olayı(düşme, türeme, değişme) oluyorsa bitişik, olmuyorsa ayrı yazılır: Hapis+etti hapsetti, his+etti hissetti,
    af+etmek affetmek, red+etmek reddetmek, sabır+etmek sabretmek, kayıp+etmek kaybetmek; yardım etti, rica etti, terk etti, arz eylemek, yol olmak, el etmek
    b) Özel (kurallı) bileşik
    eylemler (isteklenme eylemi "gülesi gelmek, göresi gelmek) dışında bileşik yazılır: Girivermek, yapabilmek, bakakalmak, gidedurmak
    c) Anlamca kaynaşmış bileşik eylemlerden, tam
    kaynaşmış olanlar bitişik; yarı kaynaşmış ve deyimleşmiş olanlar ayrı yazılır:
    Tam kaynaşmışlar: Başvurmak, elvermek, öngörmek
    Yarı kaynaşmışlar: Kahkaha atmak, göz kırpmak

    Deyimleşmişler: küplere binmek, etekleri zil çalmak